नागौरी अश्वगंधा’ला जीआय टॅग : नागौरच्या शेतकऱ्यांसाठी नवे आर्थिक पर्व
नागौरच्या शेतकऱ्यांसाठी नवे आर्थिक पर्व:राजस्थानच्या नागौर जिल्ह्यात पिकवली जाणारी नागौरी अश्वगंधा आता केंद्र सरकारच्या भौगोलिक मानांकनामुळे (GI Tag) अधिकृत ओळख मिळवत आहे. या मानांकनामुळे उत्पादनाची विशिष्टता अधोरेखित होत असून, स्थानिक शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नवाढीसाठी महत्त्वाचा मार्ग खुला झाला आहे.
जीआय टॅगमुळे उत्पादनाला ब्रँड ओळख
जीआय टॅगमुळे ‘नागौरी अश्वगंधा’ हे नाव नागौर जिल्ह्याशी कायमस्वरूपी जोडले गेले आहे. यामुळे या औषधी वनस्पतीला राष्ट्रीय तसेच आंतरराष्ट्रीय बाजारात स्वतंत्र ब्रँड ओळख मिळण्यास मदत होणार आहे.
राजस्थानमध्ये आता २२ उत्पादने जीआय मानांकनाखाली आली असून, बिकानेरी भुजिया, मकराना मार्बल, कोटा डोरिया यांसारख्या उत्पादनांच्या रांगेत आता नागौरी अश्वगंधाचाही समावेश झाला आहे.
शेतकऱ्यांना कायदेशीर संरक्षणाचा मोठा फायदा
जीआय टॅग मिळाल्यामुळे ‘नागौरी अश्वगंधा’ या नावाचा गैरवापर थांबवता येणार आहे. नागौरबाहेरील उत्पादक किंवा व्यापारी हे नाव वापरून विक्री करू शकणार नाहीत.
यामुळे बाजारातील भेसळ कमी होईल, उत्पादनाची गुणवत्ता टिकून राहील आणि शेतकऱ्यांना त्यांच्या मालाला योग्य व स्थिर दर मिळण्यास मदत होईल. विशेषतः निर्यात बाजारासाठी हे संरक्षण अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे.
निर्यात संधी आणि गुंतवणुकीची शक्यता
जीआय मानांकनामुळे नागौरी अश्वगंधाच्या निर्यातीला चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे. आंतरराष्ट्रीय औषधी व हर्बल कंपन्या थेट नागौरमधील शेतकऱ्यांकडून किंवा उत्पादक संघटनांकडून अश्वगंधा खरेदी करू शकतील.
यामुळे औषधी वनस्पती क्षेत्रात नवीन गुंतवणूक वाढण्याची शक्यता असून, प्रक्रिया उद्योग, साठवण आणि मार्केटिंग क्षेत्रात रोजगारनिर्मिती होऊ शकते. तज्ज्ञांच्या मते, यामुळे तरुण शेतकरी औषधी पिकांकडे अधिक आकर्षित होतील.
नागौरचे हवामान आणि अश्वगंधाची गुणवत्ता
नागौर जिल्ह्यातील कोरडे वातावरण आणि वाळूमिश्रित माती अश्वगंधा लागवडीसाठी पोषक मानली जाते. या नैसर्गिक परिस्थितीमुळे येथील अश्वगंधामध्ये औषधी घटकांचे प्रमाण अधिक आढळते.
देशभरात सुमारे ५ हजार हेक्टरवर अश्वगंधाची लागवड केली जाते. त्यापैकी जवळपास ५०० हेक्टर क्षेत्र एकट्या नागौर जिल्ह्यात असून, देशाच्या एकूण उत्पादनात नागौरचा वाटा सुमारे १० टक्के आहे.
वाढती औषधी मागणी आणि बाजारपेठ
अश्वगंधा ही रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणारी महत्त्वाची औषधी वनस्पती आहे. आयुर्वेदिक औषधांमध्ये तिचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. विशेषतः कोरोना काळात या वनस्पतीचे औषधी फायदे अधिक ठळकपणे पुढे आले.
आयुष मंत्रालयाच्या संशोधनातूनही अश्वगंधाच्या उपयुक्ततेवर शिक्कामोर्तब झाल्याने देशांतर्गत तसेच जागतिक बाजारात तिची मागणी झपाट्याने वाढत आहे.
शेतकऱ्यांसाठी दीर्घकालीन फायदा
जीआय टॅगमुळे नागौरी अश्वगंधा हे पीक केवळ उत्पादनापुरते मर्यादित न राहता शेतकऱ्यांच्या आर्थिक स्थैर्याचे साधन बनू शकते. योग्य नियोजन, गुणवत्ता नियंत्रण आणि संघटित विक्री व्यवस्था उभारल्यास नागौर जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांचे उत्पन्न लक्षणीयरीत्या वाढू शकते, असा विश्वास तज्ज्ञांनी व्यक्त केला आहे.
हे पण वाचा विक्रमगड तालुक्यात वाल पिकामुळे शेतकऱ्यांना आर्थिक हातभार
