आंबा पिकातील गुच्छ विकृती (Cluster Malformation Disease) : कारणे, लक्षणे व प्रभावी नियंत्रण उपाय

आंबा पिकातील गुच्छ विकृती:आंबा हे महाराष्ट्रातील प्रमुख फळपीक असून अनेक शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाचा मुख्य आधार आहे. मात्र अलीकडच्या काळात गुच्छ विकृती (Bunch / Cluster Malformation Disease) हा रोग आंबा उत्पादनासाठी मोठे आव्हान ठरत आहे. हा रोग झाडाच्या नवीन कोंबांवर व फुलोऱ्यावर परिणाम करून थेट फळधारणेवर घातक परिणाम करतो.

गुच्छ विकृती म्हणजे काय?

गुच्छ विकृती हा प्रामुख्याने Fusarium mangiferae या बुरशीमुळे होणारा रोग आहे. या रोगामुळे झाडाच्या वाढीतील नैसर्गिक संतुलन बिघडते आणि फुलोरा व कोंब विकृत स्वरूपात वाढू लागतात. परिणामी फुलधारणा कमी होते किंवा पूर्णपणे थांबते.

आंब्यातील गुच्छ विकृतीचे प्रकार

वनस्पतिजन्य (Vegetative) विकृती

कोंब व पाने अतिशय दाट व जाड गुच्छात वाढतात
झाड बुटके, विद्रूप दिसते
नवीन फांद्यांची वाढ असामान्य होते

फुलोरा विकृती (Floral Malformation)

फुलोरे दाट, कठीण व विकृत होतात
फुले गळतात किंवा फळधारणा होत नाही
उत्पादनात मोठी घट दिसून येते

गुच्छ विकृती होण्यामागील मुख्य कारणे

हवामानातील बदल

अचानक तापमान घट, विशेषतः थंडी वाढणे
अस्थिर हवामानामुळे झाडावर ताण

संप्रेरकांचे असंतुलन

IAA व GA संप्रेरकांचे प्रमाण कमी
ABA, इथिलीन व झिएटीनचे प्रमाण वाढणे

अन्नद्रव्यांचे असमतोल

नत्राचा अति वापर
सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता

शेती व्यवस्थापनातील चुका

चुकीची किंवा वेळेवर न केलेली छाटणी
अतिघनदाट लागवड
रोगग्रस्त कलमांचा वापर

किड व रोगांचा प्रादुर्भाव

बुरशी, विषाणू व कोळीवर्गीय किडी
झाडांची प्रतिकारशक्ती कमी होते

गुच्छ विकृती नियंत्रणासाठी प्रभावी उपाय

1) रोगग्रस्त भाग नष्ट करणे

विकृत फांद्या व फुलोरे छाटून जाळावेत किंवा खड्ड्यात गाडावेत
बाग स्वच्छ व हवेशीर ठेवा

2) जैविक नियंत्रण उपाय

Trichoderma harzianum
- 5–10 ग्रॅम/लिटर पाणी ड्रेंचिंग
- किंवा 2.5–5 किलो/हेक्टरी शेणखतात मिसळून वापर
धोत्रा, रुई, कडुलिंब अर्क
कडुलिंब तेल आधारित फवारणी

3) रासायनिक नियंत्रण (गरज असल्यास)

फुलोऱ्याच्या काळात
- Carbendazim 1 ग्रॅम/लिटर पाणी
छाटणीनंतर
- Mancozeb 2–2.5 ग्रॅम/लिटर
- किंवा Chlorothalonil 2 ग्रॅम/लिटर
जखमांवर Copper Oxychloride पेस्ट