रब्बी ज्वारीवरील लष्करी अळी : ओळख, नुकसान आणि प्रभावी नियंत्रण उपाय

रब्बी हंगामातील ज्वारी हे कोरडवाहू भागातील महत्त्वाचे पीक आहे. मात्र अलीकडच्या काळात लष्करी अळी (Armyworm) या किडीमुळे ज्वारीच्या उत्पादनावर मोठा परिणाम होत असल्याचे दिसून येते. योग्य वेळी लक्ष न दिल्यास ही कीड काही दिवसांतच पिकाचे गंभीर नुकसान करू शकते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी या किडीची वेळेवर ओळख करून एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM) पद्धतीने नियंत्रण करणे आवश्यक आहे.

लष्करी अळी म्हणजे काय?

लष्करी अळी ही पतंग वर्गातील कीड असून तिची अळी अवस्था ज्वारी पिकासाठी अत्यंत हानिकारक असते. या अळ्या समूहाने हालचाल करतात व समोर येणारी पाने झपाट्याने फस्त करतात. त्यामुळे अल्पावधीत मोठ्या क्षेत्रावर नुकसान होते.

लष्करी अळीची ओळख कशी करावी?

अळीचा रंग हिरवट ते गडद तपकिरी
डोक्यावर उलट ‘Y’ आकाराची पांढरी खूण
शरीरावर लांबट पट्टे
रात्री अधिक सक्रिय; दिवसा झाडाच्या बुंध्याशी किंवा मातीखाली लपतात

ही लक्षणे दिसताच शेतकऱ्यांनी त्वरित उपाययोजना सुरू कराव्यात.

ज्वारी पिकावरील नुकसान व लक्षणे

कोवळी पाने कडेने खाल्लेली दिसतात
पानांवर मोठी छिद्रे पडतात
मधला शेंडा (व्होर्ल) खाल्ल्यामुळे वाढ खुंटते
तीव्र प्रादुर्भावात फक्त देठ उरतो
उत्पादनात ३० ते ५० टक्क्यांपर्यंत घट होऊ शकते

प्रादुर्भाव वाढण्याची प्रमुख कारणे

सलग ज्वारी किंवा मका पिकाची लागवड
उशिरा पेरणी
अति नत्र खतांचा वापर
शेतात तणांचे जास्त प्रमाण

लष्करी अळीचे एकात्मिक व्यवस्थापन (IPM)

लष्करी अळी नियंत्रणासाठी केवळ औषध फवारणीवर अवलंबून न राहता सांस्कृतिक, जैविक आणि रासायनिक उपायांचा समन्वय आवश्यक आहे.

1) सांस्कृतिक व यांत्रिक उपाय

पेरणी वेळेवर करावी
शेत स्वच्छ व तणमुक्त ठेवावे
सकाळी किंवा संध्याकाळी अळ्या हाताने गोळा करून नष्ट कराव्यात
अळी आढळलेल्या झाडांच्या मध्यभागी राख किंवा वाळू टाकावी
प्रकाश सापळ्यांचा वापर करावा

हे उपाय सुरुवातीच्या टप्प्यात अतिशय उपयुक्त ठरतात.

2) जैविक नियंत्रण उपाय

एन.पी.व्ही. (Spodoptera NPV)
– 250 LE प्रति हेक्टर प्रमाणे संध्याकाळी फवारणी
बॅसिलस थुरिंजिएन्सिस (Bt)
– कोवळ्या अळ्यांवर प्रभावी
पक्षी आकर्षित करण्यासाठी शेतात काठ्या लावाव्यात

हे उपाय पर्यावरणपूरक असून मित्र कीटकांना हानी पोहोचवत नाहीत.