उत्पादन चांगले, पण शेतीची कमाई कमीच २०२५–२६ मध्ये भारतीय शेतीसमोरील आर्थिक वास्तव

उत्पादन चांगले, पण शेतीची कमाई कमीच

२०२५–२६ मध्ये भारतीय शेतीसमोरील आर्थिक वास्तव

उत्पादन चांगले:२०२५–२६ या आर्थिक वर्षात भारतात मॉन्सून अनुकूल राहिला आहे. त्यामुळे खरीप आणि रब्बी या दोन्ही हंगामांत चांगल्या उत्पादनाची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. मात्र, प्रत्यक्ष आर्थिक आकडेवारी पाहिली असता, शेती क्षेत्राच्या वाढीबाबत चित्र फारसे उत्साहवर्धक नाही. भरघोस पीक असूनही शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात अपेक्षित वाढ होत नसल्याचे वास्तव समोर येत आहे.

शेती क्षेत्राचा GVA वाढ दर का घसरतोय?

उपलब्ध अंदाजानुसार, २०२५–२६ मध्ये शेती व संलग्न क्षेत्रांचा वास्तविक Gross Value Added (GVA) वाढ दर सुमारे ३.१% इतकाच राहण्याची शक्यता आहे. हा दर मागील आर्थिक वर्षाच्या तुलनेत लक्षणीयरीत्या कमी आहे.

याहून गंभीर बाब म्हणजे,

नाममात्र (Nominal) GVA वाढ फक्त ०.८% इतकी राहण्याचा अंदाज वर्तवला जात आहे
हा दर आतापर्यंतच्या सर्वात नीचांकी पातळींपैकी एक मानला जातो

मागील वर्षी मात्र शेती क्षेत्राची स्थिती तुलनेने चांगली होती. त्या वेळी वास्तविक GVA वाढ ४.६% आणि नाममात्र वाढ १०% पेक्षा अधिक होती. त्यामुळे यंदा शेती क्षेत्रात स्पष्ट मंदी दिसून येते.

बाजारात शेतमालाचे दर MSP खाली

कृषी मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार अनेक प्रमुख पिकांचे सरासरी घाऊक बाजारभाव किमान आधारभूत किंमतीपेक्षा (MSP) ५ ते ३० टक्क्यांनी कमी आहेत. यामध्ये खालील पिकांचा समावेश होतो:

मका
तूर
हरभरा
मूग
उडीद
नाचणी
भुईमूग
सोयाबीन
कापूस

विशेषतः मका, मूग, उडीद आणि नाचणी या पिकांमध्ये दरातील घसरण अधिक तीव्र असल्याचे चित्र आहे. उत्पादन खर्च वाढत असताना बाजारभाव कमी मिळाल्यामुळे शेतकऱ्यांचा नफा मोठ्या प्रमाणात घटतो आहे.

MSP असूनही शेतकऱ्यांना संरक्षण का नाही?

MSP ही संकल्पना शेतकऱ्यांना किमान हमी देण्यासाठी असली, तरी प्रत्यक्ष व्यवहारात अनेक अडचणी दिसतात:

सर्वच पिकांची सरकारी खरेदी होत नाही
अनेक बाजार समित्यांमध्ये MSP प्रभावीपणे राबवली जात नाही
पुरवठा जास्त आणि मागणी मर्यादित असल्याने दर खाली येतात

यामुळे MSP अस्तित्वात असली तरी शेतकऱ्यांना बाजारात त्याचा प्रत्यक्ष लाभ मिळत नाही.

शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर वाढता ताण

तज्ज्ञांच्या मते सध्याच्या परिस्थितीत शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर एकाच वेळी दोन मोठे दबाव आहेत:

शेती क्षेत्राच्या एकूण मूल्यवर्धनात (GVA) झालेली घट
शेतमालाच्या दरात वाढ न होणे किंवा घसरण

अन्नधान्य महागाई कमी झाल्यामुळे ग्राहकांसाठी किंमती नियंत्रणात राहतात, मात्र त्याच वेळी शेतकऱ्यांच्या उत्पादनाचे मूल्य वाढत नाही. परिणामी, शेतीमधून मिळणारे एकूण उत्पन्न मर्यादितच राहते.

तिमाही आकडेवारी काय सूचित करते?

तिमाही पातळीवरील आकडे शेती क्षेत्रातील मंदी अधिक ठळक करतात:

जुलै–सप्टेंबर २०२५ तिमाहीत
- शेती व संलग्न क्षेत्रांचा GVA वाढ दर: १.८%
- मागील वर्षी याच कालावधीत: ७.६%
२०२६ आर्थिक वर्षाच्या पहिल्या तिमाहीत
- वाढ दर: ३.२%
- २०२५ मधील याच तिमाहीत: ७.५%

ही घसरण केवळ हंगामी नसून दीर्घकालीन संरचनात्मक समस्यांकडे इशारा करते.

संलग्न क्षेत्रांची मंदीही कारणीभूत

शेतीसोबत पशुधन, वनीकरण आणि मत्स्यव्यवसाय ही क्षेत्रे मिळून एकूण शेती GVA च्या जवळपास निम्मा वाटा उचलतात. मात्र या क्षेत्रांमध्येही अपेक्षित गती दिसून येत नाही.